Na śląsku opolskim pozostającym do czasu utworzenia w 1950 r. województwa opolskiego w granicach administracyjnych województw śląsko-dąbrowskiego i wrocławskiego, struktura organizacyjna sądownictwa nawiązywała do podziału na powiaty. W latach 1945-1949 powstały sądy grodzkie we wszystkich ówczesnych miastach powiatowych tj. w Brzegu, Głubczycach, Grodkowie, Kluczborku, Koźlu, Namysłowie, Niemodlinie, Nysie, Oleśnie, Opolu, Prudniku, Raciborzu i Strzelcach Opolskich, a także w wielu mniejszych ośrodkach miejskich.
Oprócz sądów grodzkich istniały wówczas na opolszczyźnie cztery sądy okręgowe: w Opolu, w Nysie - z siedzibą w Prudniku, w Raciborzu i w Brzegu, przy czym trzy pierwsze podlegały wówczas Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach, zaś sąd w Brzegu - Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu.
Istniejące rozdrobnienie organizacyjne sądów grodzkich przy dotkliwych brakach kadr sędziowskich nie sprzyjało bieżącej, sprawnej pracy sądów, a konieczne zastępstwa na czas urlopów czy zwolnień chorobowych wydłużały znacznie okres rozpoznawania spraw.
Istniejąca dezintegracja sądownictwa powszechnego została zahamowana w 1949 r., kiedy to na mocy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 15.VI.1949 r. przeprowadzono reorganizację niektórych sądów okręgowych i grodzkich, połączoną z likwidacją sądów grodzkich w małych miastach, a objęciu ich właściwością sądów grodzkich rozbudowywanych w miastach powiatowych.
Dalsze zmiany w organizacji sądownictwa nastąpiły w drugiej połowie 1950 r. w nawiązaniu do postanowień ustawy z 20.III.1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej, ustawy z 27.VI.1950 r. o zmianach w podziale administracyjnym państwa (na mocy której utworzone zostało województwo opolskie) oraz ustawy z 20.VII.1950 r. o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 347). Ustawa ta obowiązująca od 1.X.1950 r. zmieniła dotychczasowy ustrój sądownictwa powszechnego, wprowadzając strukturę nawiązującą do podziału administracyjnego - opartą na sądach powiatowych i wojewódzkich. Wydane rozporządzenie wykonawcze Ministra Sprawiedliwości z 27.XI.1950 r. o dostosowaniu organizacji sądownictwa powszechnego do postanowień tej ustawy wprowadza w życie zmiany powodujące:
- likwidację wielu małych sądów grodzkich,
- utworzenie sądów powiatowych o rozszerzonym zasięgu terytorialnym ich działalności,
- zniesienie sądów okręgowych,
- przekształcenie sądów apelacyjnych w sądy wojewódzkie.
Oczywistym jest, że zmiany te obejmowały w szerokim zakresie właściwość przedmiotową i funkcjonalną sądów.
W konsekwencji tych zmian z dniem 1.I.1951 r. w nowoutworzonym województwie opolskim ukształtowała się nowa struktura organizacyjna sądownictwa powszechnego obejmująca Sąd Wojewódzki w Opolu oraz 13 sądów powiatowych, utworzonych w miejsce dotychczasowych sądów grodzkich i okręgowych. Utworzone wówczas zostały sądy powiatowe w: Brzegu, Głubczycach, Grodkowie, Kluczborku, Koźlu, Niemodlinie, Namysłowie, Nysie, Oleśnie ŚI., Opolu, Prudniku, Raciborzu i Strzelcach Opolskich. W 1954 r. powstaje 14-ty sąd powiatowy w Krapkowicach.
Nowelizacja prawa o ustroju sądów powszechnych dostosowała strukturę organizacyjną sądownictwa powszechnego do postępowania d w u i n s t a n c y j n e g o w miejsce poprzednio funkcjonującego modelu postępowania trójinstancyjnego.
Równocześnie na mocy postanowień ustawy o Prokuraturze RP z 20.VII.1950 r. (Dz. U. z 1950 r., Nr 38, poz. 346) prokuratura została wyłączona z organizacji sądów powszechnych w odrębny organ państwowy, którego strukturę określiła nowa ustawa. Konsekwencją tego było również zniesienie w strukturze sądów instytucji sędziego śledczego - a to z uwagi na przejęcie całego postępowania przygotowawczego przez organy prokuratorskie.
W tym też okresie uległa zasadniczemu przekształceniu adwokatura, a to w związku z ustawą z 27.VI.1950 r. o ustroju adwokatury (jedn. tekst. - Dz. U. z 1959 r. Nr 8, poz. 41, zm. Dz. U. z 1962 r. Nr 66, poz. 329). Ustawa ta powołała jako podstawową formę organizacji
Kolejny etap w organizacji i działalności sądownictwa w województwie opolskim otwiera zmiana systemu administracyjnego i podziału terytorialnego kraju dokonana z dniem 1.VI.1975 r. na mocy ustawy z 28.V.1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych (Dz. U. z 1975 r. Nr 17, poz. 92). W wykonaniu tej ustawy zniesione zostały powiaty, utworzono nowe, województwa (których ilość wzrosła z 17 do 49), zaś w związku ze zmianami administracyjno-terytorialnymi dotychczasowe powiaty oleski i raciborski wyłączone zostały z województwa opolskiego, a włączone: raciborski - do województwa katowickiego, oleski - do częstochowskiego. Jak to wynika z ustanowionego obwieszczeniem wojewody opolskiego z 10.VI.1975 r. wykazu urzędów miejskich oraz urzędów miast i gmin i urzędów gmin (Dz. Urz. WRN w Opolu z 1975 r. - Nr 7, poz. 50) w województwie opolskim istniały 4 urzędy miejskie, 28 urzędów miast i gmin oraz 51 urzędów gmin. W niedługim jednak czasie na mocy rozporządzeń Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z 15.X.1975 r. (Dz. U. z 1975 r. Nr 35, poz. 197 i 198) dokonano połączenia, bądź zniesienia niektórych gmin, zmian terytorialnych, a także nazw niektórych jednostek administracyjnych po przeprowadzeniu których w ramach województwa opolskiego istnieje 90 jednostek administracyjnych, w tym 29 miast i 61 gmin, przy czym 2 miasta (Opole i Kędzierzyn-Koźle) posiadają urzędy miejskie, 27 jednostek posiada wspólne urzędy miejsko-gminne, zaś pozostałe - stanowią gminy.
W dostosowaniu do zmian administracyjno-terytorialnych województwa opolskiego dokonane zostały zmiany organizacyjne sądów województwa opolskiego połączone m.in. z zakresem ich terytorialnej właściwości.
Zasadniczą zmianą - w związku ze zniesieniem powiatów - było przekształcenie dotychczasowych sądów powiatowych w jednostki o charakterze rejonowym - w sądy rejonowe. Zmiany te przeprowadzone zostały w województwie opolskim w 2 etapach. W pierwszym - bezpośrednio po 1.VI.1975 r. nastąpiła formalna zmiana sądów powiatowych na sądy rejonowe przy niezmienionym ich stanie ilościowym oraz przy zachowaniu istniejących wówczas struktur organizacyjno-kadrowych.
W drugim etapie - na przestrzeni drugiego półrocza 1975 r. po przeprowadzonych przygotowaniach dokonano zmian strukturalnych polegających na integracji organizacyjno-kadrowej, zniesieniu najmniejszych sądów i przejęciu ich działalności przez zintegrowane, wzmocnione organizacyjnie i kadrowo sądy rejonowe.
Od początku 1975 r. rozpoczął działalność - w związku z wejściem w życie kodeksu pracy wprowadzającego nowy system rozstrzygania sporów ze stosunku pracy - Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu.
W konsekwencji tych zmian od początku 1976 r. stan organizacyjny sądownictwa powszechnego w województwie opolskim przedstawiał się następująco:
- Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu
- Sądy Rejonowe:
- w Brzegu
- w Kluczborku
- w Kędzierzynie-Koźlu
- w Nysie
- w Opolu
- w Prudniku
- w Strzelcach Opolskich
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 grudnia 1998 roku (Dz.U. z 1998r. nr 166 poz.1253)w sprawie utworzenia sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów wlaściwosci, z dniem 1 stycznia 1999 roku z Sądu Wojewódzkiego został utworzony Sąd Okręgowy w Opolu.
Ostatnie zmiany miały mniejsce 1 lipca 2001 roku kiedy to na mocy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 maja 2001r. (Dz.U. z 2001r. nr 64 poz.654) powstał Sąd Rejonowy w Głubczycach oraz został dołączony do obszaru właściwości Sądu Okręgowego Sąd Rejonowy w Oleśnie.
